Con cháu tộc Phan tưởng niệm tổ tiên.

Mũi tên trúng hai đích

“Cách đây hơn 10 năm, khi Nhà nước chưa tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân mức độ nguy hại của việc hút thuốc lá thì tộc họ chúng tôi đã vận động những những cá nhân trong tộc đang hút thuốc “hãy bỏ thuốc cho con cháu nhờ” - bên chén nước chè xanh cụ Phan Chín khề khà kể chuyện. Ngày đó, chuyện khuyến học được cán bộ nhắc đi nhắc lại trong các cuộc họp thôn. Rồi cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, trong đó có tiêu chí xây dựng tộc họ văn hóa được phát động. Thế là trong những ngày giỗ, chạp, câu chuyện tộc họ khuyến học lại được đưa ra bàn luận. Làm thế nào để có tiền giúp đỡ, động viên con cháu ăn học, vừa để thoát nghèo mà cũng là xứng danh với tiền nhân Phan Thanh, Phan Thành Tài? Câu trả lời cũng chẳng mấy dễ dàng khi con cháu tộc Phan ở Bảo An phần lớn sống dựa vào nông nghiệp, quanh năm “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, tìm miếng ăn vốn khó, lấy tiền đâu mà đóng góp lập quỹ khuyến học.

Sau nhiều lần bàn thảo, cuối cùng, có một phương án được các thành viên trong tộc, nhất là nữ, nhiệt tình ủng hộ: đàn ông trong tộc mỗi tháng nhịn hút một gói thuốc, tương đương 2.400 đồng (thời điểm cách đây 10 năm) để góp quỹ. Còn người tộc Phan định cư, làm ăn ở các tỉnh, thành khác thì nhịn bốn “cữ” cà phê vào bốn sáng chủ nhật mỗi tháng (quy thành tiền là 50 nghìn đồng/năm). Ban đầu, mấy bác nông dân trong tộc cũng thấy hơi “căng” vì cho rằng: Đi làm đồng có điếu thuốc rít vài hơi mới thấy vui, chừ bảo nhịn làm sao chịu nổi. “Nói thì nói cho vui, chứ đố anh nào không thực hiện, người nào cũng đầy lòng tự trọng, thấy người khác làm được mà mình thì không,  ngó kỳ quá. Thế là phấn đấu nhịn thuốc cho con cháu nhờ. “Bây giờ chả cần “đao to búa lớn” gì, tác hại của việc hút thuốc đối với sức khỏe thì đài báo đã khuyến cáo hoài. Việc chúng tôi đang làm có thể gọi là “một mũi tên trúng hai đích” khi vừa vận động được thành viên trong tộc bỏ hoặc giảm hút thuốc để bảo vệ sức khỏe vừa có tiền đóng góp cho quỹ khuyến học của tộc” - ông Phan On thổ lộ. Đến nay, chuyện “tiết kiệm” từ cà phê, thuốc lá vẫn duy trì, tuy nhiên quy định thì đã thay đổi: mức đóng góp thấp nhất ở nông thôn là 50 nghìn đồng và thành phố là 100 nghìn đồng.

Một xã hội thu nhỏ

Tộc Phan ở Bảo An là một trong 97 tộc họ trên địa bàn xã Điện Quang. Trước, do chiến tranh nên bà con di tản khắp nơi, cả trong và ngoài nước. Hiện người tộc Phan ở xã sống tập trung thôn Bảo An Đông và Bảo An Tây với tổng số 216 hộ và hơn 1.200 nhân khẩu. Để không mờ nhạt truyền thống dòng họ quê hương và có điều kiện tập hợp một số bà con xa quê, họ tộc đã chủ trương vận động xây dựng 3 ngôi nhà thờ ở ba địa phương là Thủ Đức (TP. Hồ Chí Minh), Đà Lạt (Lâm Đồng) và Nghi Xuân (Nghệ An). Hằng năm, lấy ngày 10-3 làm ngày hội tổ và cử người đại diện về Bảo An vào dịp Thanh minh.

Em Phan Thị Nguyệt - một trong những học sinh giỏi của tộc Phan với giấy chứng nhận “Tiếp sức đến trường” của Báo Tuổi Trẻ. Ảnh: Lê Vũ

Câu chuyện điều hành, liên kết trong gia tộc họ Phan là minh chứng rõ nét cho sự đoàn kết  của một kiểu xã hội thu nhỏ. Hội đồng gia tộc gồm các trưởng phái và ban trị sự tộc; trong đó trưởng phái phụ trách các ban thư ký, ban trùng tu kiến thiết, ban tục biên phổ hệ, ban khánh tiết và ban nghi lễ. Công việc giao cho ban trị sự tộc và 5 trưởng phái điều hành trên cơ sở tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách. Hội đồng gia tộc 5 năm bầu một lần. Không chỉ là hình thức, tính liên kết và tình thân cũng được tộc Phan phát huy hiệu quả. Những ngày bão lũ, người ở xa, người làm ăn khá giả lại quyên góp tiền, hàng gửi về giúp bà con trong tộc, trong xã.  

“Nhờ những quy định đóng góp quỹ khuyến học như đã thực hiện, đến nay quỹ khuyến học của tộc có 130 triệu đồng và 5 nhà tài trợ chính trong vòng 5 năm với mức 1,2 triệu đồng/năm. Tộc họ đã dùng số tiền này gởi ngân hàng, lấy lãi để cấp học bổng hằng năm cho con cháu học giỏi” - ông Phan On nói. Từ nguồn đó, tộc họ đã sáng lập giải thưởng Phan Thanh, Phan Thành Tài để trao cho học sinh học giỏi và thầy giáo, cô giáo dạy giỏi cấp huyện, cấp tỉnh. Từ khuyến học, nhiều cái tên đã từng nhận học bổng của tộc như Phan Hùng Cường, Phan Thị Bích Trâm, Phan Thị Thanh Trang sau khi thành tài đã quay lại giúp đỡ thế hệ đàn em như một sự đền đáp với dòng tộc. Và, có lẽ nhờ thế mà những câu chuyện tình thân trong tộc Phan ở Bảo An mãi còn tiếp nối.

Vương Hằng Sa